OBN 2013-174-HE
Het rapport “Ecologische randvoorwaarden voor fauna van hellingbossen” onderzoekt de oorzaken van faunaverlies in de kalkrijke hellingbossen van het heuvelland in Zuid-Limburg. Veranderingen en het wegvallen van traditioneel beheer hebben geleid tot donkerder, dichter begroeide bossen, met negatieve gevolgen voor flora en fauna. Om beperkende factoren voor de fauna te identificeren, is de verdwenen vlindersoort Argynnis paphia (keizersmantel) als gidssoort gebruikt.
Deze soort is sinds 1980 uit Nederland verdwenen, ondanks recente waarnemingen van zwervende individuen. Herkolonisatie blijft uit, wat wijst op onvoldoende habitatkwaliteit. De soort is voor de voortplanting afhankelijk van viooltjes (Viola spp.) als waardplant en stelt specifieke eisen aan microklimaat en lichtbeschikbaarheid.
Onderzoek in een bronpopulatie in de Eifel (Duitsland) toonde aan dat vrouwtjes hun eieren vooral afzetten op plekken met gemiddeld 37% meer licht en een hogere dichtheid aan viooltjes dan willekeurige controleplekken. Eieren werden meestal afgezet in beschutte schorsspleten van bomen, nabij waardplanten. Afstand tot nectarplanten bleek geen onderscheidende factor.
Vergelijking met zeven Limburgse boslocaties liet zien dat deze gemiddeld hogere, dichtere bossen hebben met meer struiklaag en minder licht op de bosbodem. Ook de dichtheid van viooltjes was lager. Slechts op één locatie werden duidelijk geschikte omstandigheden aangetroffen, en op een tweede marginale habitatkwaliteit; beide locaties waren recent beheerd via kap of hakhoutbeheer.
De resultaten wijzen erop dat verbossing en toegenomen beschaduwing leiden tot afname van viooltjesrijke, open bosstructuren en daarmee tot ongeschikte omstandigheden voor A. paphia en andere ongewervelden. Herstelbeheer gericht op het creëren van lichtere, structuurrijke bossen met hoge viooltjesdichtheid – bijvoorbeeld via kap en hakhoutbeheer – lijkt kansrijk. Dergelijke maatregelen kunnen niet alleen bijdragen aan herkolonisatie door de keizersmantel, maar ook de biodiversiteit van hellingbossen in bredere zin versterken.
