OBN 2013-157-DZ
Het rapport “Herstel van jeneverbesstruwelen” beschrijft een OBN-onderzoek naar herstelmogelijkheden van het habitattype H5130 (Jeneverbesstruwelen) in het Nederlandse heide- en stuifzandlandschap. Centraal stonden twee vragen: welke beheermaatregelen bevorderen kieming van jeneverbes en hoe kunnen karakteristieke mosvegetaties binnen bestaande struwelen worden hersteld? Het onderzoek vond plaats in het Mantingerzand (Drenthe) en De Borkeld (Overijssel), beide Natura 2000-gebieden.
Uit zaaiproeven met circa 100.000 bessen bleek het kiemingspercentage zeer laag (gemiddeld 0,03%). Herkomst van de bessen bleek niet doorslaggevend; bodem- en standplaatsfactoren zijn bepalend. Diep plaggen, diep plaggen met bekalking en plaggen met omspitten waren het meest effectief. Ondiep plaggen had nauwelijks effect en zaaien op begroeide bodem leverde geen kiemplanten op. Bekalking verhoogde bovendien de sterfte van kiemplanten, vermoedelijk door tijdelijke fosfaatfixatie. Voor succesvolle kieming zijn vooral veel licht, bedekking met een dun laagje zand en het ontbreken van vegetatie en strooisel essentieel. Daarna vormen droogtestress, fosfaatbeschikbaarheid, zuurgraad en vraat beperkende factoren.
Binnen bestaande struwelen werd geen natuurlijke verjonging vastgesteld, ook niet na plaggen. Beperkende factoren zijn hier vooral lichtgebrek, gebrek aan bodemroering en ongunstige zuurgraad. Inventarisaties tonen aan dat karakteristieke mossoorten sterk zijn achteruitgegaan en slechts in kleine restpopulaties voorkomen. Ze zijn gebonden aan zeldzame ‘open schaduw’-milieus: steile, humusrijke plekken zonder directe instraling maar ook zonder overhangende struiken. De achteruitgang lijkt vooral samen te hangen met veranderingen in microklimaat door veroudering en sluiting van de struwelen.
Plaggen binnen struwelen leidde niet tot herstel van doelsoorten; algemene mossen namen snel weer toe. Alternatieve strategieën, zoals rigoureuze dunning gecombineerd met begrazing (zoals recent toegepast in Duitsland), lijken perspectiefvol, maar vereisen nog grondige evaluatie.
