OBN 2012-154-RI
Dit rapport analyseert de morfodynamiek langs de grote rivieren aan de hand van fysiotopen: ruimtelijke eenheden met kenmerkende hydrodynamische, geomorfologische en sedimentaire eigenschappen. Veel huidige rivierfysiotopen blijken relicten van vroegere, niet-genormaliseerde riviersystemen. Veldonderzoek in tien uiterwaarden/weerden laat zien dat actieve morfodynamiek tegenwoordig vooral beperkt is tot de oeverzone; verder landinwaarts zijn processen subtiel en vooral tijdens hoogwater actief.
Er worden drie riviertypen onderscheiden: getijdenrivieren, laaglandrivieren en terrassenrivieren, elk met eigen karakteristieke processen (bijvoorbeeld slikkige oevers, rivierduinen of grindbanken). Herstelmaatregelen moeten aansluiten bij deze typologie en bij specifieke riviertrajecten.
Morfodynamiek wordt bepaald door enkele sleutelfactoren, zoals stromingsvermogen, breedte/diepte-verhouding van het zomerbed, sedimentbeschikbaarheid, oeverconsistentie, getijslag, afstand tot het zomerbed en inundatiefrequentie. Maatregelen die deze factoren beïnvloeden kunnen morfodynamiek stimuleren of juist remmen. Over het algemeen werken het verwijderen van oeververdediging, kades en stuwen, het aanleggen van natuurlijke nevengeulen, sedimentsuppletie en uiterwaardverlaging positief. Sedimentwinning, zomerbedverdieping en langsdammen hebben doorgaans een negatief effect.
De oeverzone blijkt het meest kansrijk voor herstel; relatief kleinschalige ingrepen kunnen hier al effect hebben. In nevengeulen overheerst momenteel geleidelijke opslibbing; meer dynamiek kan worden bereikt door inlaten anders vorm te geven en oevers af te stemmen op de gewenste dynamiek. In uiterwaardvlakten is slibafzetting tijdens overstromingen het meest wijdverbreide proces; verhoging van inundatiefrequentie vergroot deze dynamiek. In getijgebieden kan het doorsteken van kades snel leiden tot actieve kreekvorming.
Conclusie is dat met gerichte, vaak lokale maatregelen de natuurlijke morfodynamiek aanzienlijk kan worden vergroot, mits rekening wordt gehouden met riviertype en aanwezige aardkundige waarden.
