Duurzame basenrijkdom in natte schraallanden: van proces naar praktijk
Artikel Vakblad natuur bos landschap, juni 2026 tekst Martijn Antheunisse (KWR Water Research Institute), Rudy van Diggelen (Ecological Assessment & Consulting), Willem-Jan Emsens (KMDA – Centre for Research and Conservation), Camiel Aggenbach (Paludosa Research) Natte schraallanden behoren tot de meest karakteristieke habitattypen van ons laagland, maar hun areaal en soortenrijkdom zijn de afgelopen decennia sterk […]
Preadvies: Effecten van overstroming in beekdalen
Het onderzoek moet primair inzicht geven in de kwantitatieve effecten van overstroming met beekwater op de beschikbaarheid van nutriënten in beekdalen.
Beekmondingen Maas en Rijn: hoe herstellen we ze optimaal in de praktijk?
Onderzoek naar de potentiële ecologische meerwaarde (voor soortgroepen en ecosysteemfuncties) van een herstelde beekmonding voor beek, overgangszone en rivier.
Jaarverslag 2025 van OBN Natuurkennis en UPN
Een nieuwe fase in natuurkennis Het jaar 2025 markeert een belangrijke nieuwe fase voor OBN Natuurkennis en het Uitvoeringsprogramma Programma Natuur (UPN). Met de start van een zesjarige samenwerking tussen LVVN, BIJ12 en VBNE is het bestaande sterke fundament wederom gecontinueerd voor de toekomst van kennisontwikkeling voor natuurherstel in Nederland. Deze nieuwe periode staat niet alleen […]
OBN Kennisuur: Duurzaamheid van basenminnende schraallanden in kwelzones
OBN Kennisuur over natte, basenminnende schraallanden in beekdalen. Resultaten van monitoring en praktijkervaringen worden besproken.
Duurzame basenrijkdom natte schraallanden
Natte, basenrijke schraallanden in Nederland zijn vaak kwetsbaar door verzuring. Onderzoek toont dat niet alleen actuele pH, maar vooral latente verzuringscapaciteit in diepere bodemlagen bepalend is voor duurzaamheid. Hoewel soortenrijkdom vaak stabiel lijkt, nemen karakteristieke soorten af. Hydrologische veranderingen kunnen verborgen zuurvorming activeren. Duurzaam herstel vraagt robuust hydrologisch ingrijpen en vermindering van sulfaat- en nitraataanvoer.
Kennislacunes in De Wieden en De Weerribben
Onderzoek in het kader van het Natura 2000-beheerplan voor De Wieden en De Weerribben toont dat verlaging van fosfor- en stikstofbelasting cruciaal is voor herstel van basenrijke trilvenen. Voldoende calciumaanvoer, hogere zomerpeilen en het voorkomen van droogte zijn essentieel. Nieuwe trilvenen ontstaan nauwelijks; gericht peilbeheer en nutriëntenreductie blijven noodzakelijk voor duurzame instandhouding.
Natuurherstel in ondiepe plassen in het zeeklei- en laagveenlandschap
Ondiepe plassen in het zeekleigebied verkeren vaak in slechte ecologische toestand door hoge externe en interne nutriëntenbelasting. Zwavelrijke kleibodems bevorderen fosfaatnalevering, wat troebel, algenrijk water in stand houdt. Herstel via bron-, systeem- en voedselwebmaatregelen is complex en niet altijd duurzaam. Alternatieve natuurdoelen, zoals moeras- en rietontwikkeling, bieden reële perspectieven voor biodiversiteit en waterkwaliteit.
Graslanden en moerassen in het zeekleilandschap
OBN-onderzoek in het binnendijkse zeekleilandschap laat zien dat intensivering en afgenomen dynamiek biodiversiteitsverlies veroorzaakten. Primair herstel vereist gebiedsoverstijgend beheer van hydrologie, zoutregime en ruimtelijke heterogeniteit. Soortenrijke graslanden en moerassen hebben specifieke water- en bodemcondities nodig. Duurzaam succes hangt af van behoud van kwel, waterpeil, reliëf en integratie van beheerdoelen, gecombineerd met gebiedsbrede maatregelen.
Integraal natuurherstel in beekdalen
OBN-onderzoek benadrukt dat integraal beekdalherstel op stroomgebiedsniveau nodig is voor biodiversiteitsherstel. Kernmaatregelen zijn diffusie van afvoersystemen, water vasthouden in infiltratiegebieden en genuanceerd verondiepen van beekprofielen. Pilotstudies tonen dat deelmaatregelen onvoldoende werken. Effectief herstel combineert hydrologie, habitatheterogeniteit en adaptieve monitoring, versterkt biodiversiteit én ecosysteemdiensten, en wordt urgenter door klimaatverandering en extremere neerslag.
Herstel broekbossen
OBN-onderzoek naar broekbossen (H91E0) bundelt kennis en identificeert kennishiaten over herstel, nutriëntenkringlopen en waterregimes. Vernatting met voedselrijk water kan eutrofiëring veroorzaken; kwelherstel biedt de beste kans op duurzaam herstel. Fauna is soortenrijk maar kwetsbaar voor droogte en overstroming. Systematische monitoring en gericht beheer zijn essentieel, vooral bij natuurontwikkeling en waterberging in Nederland.
Een meer natuurlijk peilbeheer: geohydrologie, ecosysteemdynamiek en Natura 2000
Dit OBN rapport onderzoekt of natuurlijker peilbeheer bijdraagt aan herstel van Natura 2000-gebieden in laagveen en zeeklei. Seizoensfluctuaties kunnen waterkwaliteit verbeteren, fosfaat binden en biodiversiteit vergroten, maar brengen ook risico’s zoals eutrofiëring en veenafbraak. Effecten verschillen per habitat en hangen sterk samen met waterkwaliteit en hydrologie. Maatwerk en gebiedsspecifieke afweging zijn cruciaal voor succes.
De regulatie van de basentoestand in kwelafhankelijke schraalgraslanden en laagvenen
Herstel van de basentoestand in natte schraalgraslanden blijft in sommige gebieden uit, ondanks gerichte herstelmaatregelen. In acht referentiegebieden is onderzocht welke processen hieraan ten grondslag liggen. In het veld zijn gedurende een jaar de basenverzadiging van humushorizonten, de samenstelling van het bodemvocht en de redoxpotentiaal gemeten. Daarnaast zijn met behulp van een chemisch speciatiemodel berekende waarden gekalibreerd aan veldmetingen.
Kalkmoerassen in het Heuvellandschap
Kalkmoeras (H7230) is in Nederland, België en Duitsland sterk bedreigd door vermesting, verdroging en versnippering. Onderzoek in tien terreinen toont dat herstel en uitbreiding mogelijk zijn bij continu hoge grondwaterstanden en basenrijke omstandigheden. Cruciaal is verdere reductie van nitraat in het grondwater, vooral bij kalkmoeras op veenbodems.
Herstellen van basenrijke venen door het inbrengen van basen
Trilveen is een zeldzaam en soortenrijk laagveentype dat sterk achteruitgaat door verzuring en vermesting. Omdat nieuw trilveen nauwelijks ontstaat, zijn beheermaatregelen noodzakelijk. Onderzoek laat zien dat naast waterhuishouding ook bodemprocessen cruciaal zijn. De rapportage bundelt kennis over maatregelen als inundatie en bevloeiing en biedt water- en natuurbeheerders praktische handvatten voor weloverwogen keuzes.
Stervend Achterhaasveld Bos: Aanpak en opties ter verhoging van natuurwaarden
Waternet vroeg OBN Natuurkennis hoe inrichting en beheer van het Achterhaasveld Bos (Den en Esdoorn) in de Luchterduinen geoptimaliseerd kunnen worden nu naaldbos afsterft door langdurige vernatting. Dit beïnvloedt grondwaterkwaliteit en omliggende duinvalleien. Het rapport verkent vier beheerscenario’s, die zijn beoordeeld op kosten, Natura 2000-doelen, biodiversiteit en waterwinning, om beheerders te ondersteunen bij een strategische keuze.
Megasuppleties en zeewaartse duinontwikkeling
De duinnatuur staat onder druk door zeespiegelstijging, erosie en toenemende ruimteclaims, vooral in smalle duingebieden. Dit OBN onderzoek verkent zeewaartse kustuitbreiding als alternatief voor traditionele kustverdediging. Op basis van 28 studiegebieden zijn ontwikkelingsschema’s en ontwerprichtlijnen opgesteld voor megasuppleties die veiligheid combineren met nieuwe kansen voor duinnatuur.
Belang van ruimtelijke gradiënten voor insecten van laagveengebieden
OBN Veldwerkplaats over het belang van ruimtelijke gradiënten voor insecten van laagveengebieden
Vervolgmonitoring Korenburgerveen 2024
In het Korenburgerveen zijn sinds 2000 ingrijpende hydrologische maatregelen genomen om het hoogveen te herstellen. Door regenwater beter vast te houden, waterstanden te stabiliseren en de invloed van voedselrijk water te beperken, is gewerkt aan het herstel van typische hoogveencondities met veenmossen en bijbehorende flora en fauna. Kort na uitvoering van deze maatregelen liet onderzoek zien dat vooral de watermacrofauna sterk veranderde, met name in de meest vernatte delen van het gebied. Twintig jaar later is onderzocht hoe deze veranderingen zich op de lange termijn hebben ontwikkeld. Uit deze vervolgmonitoring blijkt dat de watermacrofauna deels is hersteld en dat sommige locaties weer sterk lijken op de oorspronkelijke situatie. Dit wijst op veerkracht van het hoogveensysteem, zelfs tegen de achtergrond van landelijke achteruitgang van insecten. Tegelijkertijd laat het onderzoek zien dat snelle vernatting risico’s met zich meebrengt, omdat niet alle soorten zich even snel kunnen aanpassen.
Herstel vogelkers-essenbos in het Lankheet
Het vijfjarige onderzoek (2005–2010) op landgoed Het Lankheet onderzocht herstel van verdroogd Vogelkers-Essenbos via verhoogde kwel. Hydrologie, bodemchemie en humus verbeterden, maar vegetatieherstel verliep langzaam door dispersiebeperkingen. Elzenbroekbossoorten namen toe, oud-bossoorten beperkt. Conclusie: hydrologisch herstel is effectief, maar volledige vegetatieontwikkeling vraagt tijd, nabijgelegen bronpopulaties en aanvullend beheer.
Herstelexperiment voor elzenbroek door bevloeiing met oppervlaktewater in het Lankheet – Vervolgmonitoring 2017
Langetermijnmonitoring op landgoed Het Lankheet toont aan dat bevloeiing met basenrijk oppervlaktewater elzenbroekbossen duurzaam kan herstellen. Vooral zes maanden bevloeiing verhoogt pH en basenvoorraad en bevordert karakteristieke vegetatie. Plaggen blijkt niet effectief; zomerse droogval is cruciaal.
Herstelexperiment voor Elzenbroek door bevloeiing met oppervlaktewater in ’t Lankheet
Het Elzenzegge-Elzenbroek is sterk achteruitgegaan door verdroging, verzuring en eutrofiëring. Binnen het OBN-programma wordt experimenteel onderzocht of seizoensmatige bevloeiing met schoon, basenrijk oppervlaktewater kan bijdragen aan herstel van gedegradeerde Elzenbroekbossen, met aandacht voor waterregime, bodemchemie en nutriënten.
Herstelexperiment voor elzenbroek door bevloeiing met oppervlaktewater in het Lankheet – Vervolgmonitoring- 2009
Langetermijnonderzoek op landgoed Het Lankheet laat zien dat bevloeiing met basenrijk oppervlaktewater elzenbroekbossen duurzaam kan herstellen. Vooral zes maanden bevloeiing verbetert bodemchemie en vegetatieontwikkeling. Plaggen blijkt geen meerwaarde te hebben; zomerse droogval is essentieel voor succesvol herstel.
Biochemie en experimentele maatregelen voor het herstel van beekdalvenen
Beekdalvenen zijn moerassen die door grondwater worden gevoed en waar vroeger en/of momenteel veenvorming optreedt. Het doel van dit onderzoek is om te kijken of extra maatregelen (aanvullend op de vernatting van beekdalen) helpen bij het herstel van basenrijke kleine zeggen-slaapmos-vegetaties.